In de wekelijkse column Leidenaar van Toen wordt een historische Leidenaar of een historisch figuur die iets met de Leidse geschiedenis te maken had, uitgelicht. Wie waren de personen die het verloop van de Leidse geschiedenis bepaald hebben? Waar liggen hun sporen in Leiden en wat hadden ze precies te maken met de stad? Deze week staat Arent van ’s-Gravesande centraal, in 1638 benoemd tot stadsbouwmeester in Leiden. Een aantal beeldbepalende historische gebouwen uit de Leidse Skyline hebben we aan de waarschijnlijk in ’s Gravensande geboden Arent te danken. De prachtige Marekerk is hier een van.

De Marekerk

Als je rondloopt door het historisch centrum van Leiden, zie je prachtige klassieke gebouwen die de skyline van de stad al eeuwenlang bepalen. Veel daarvan stammen uit de Gouden Eeuw — een periode waarin Nederland zijn grootste bloei kende op het gebied van handel, wetenschap én architectuur. Leiden was in de Gouden Eeuw de tweede stad van het machtige gewest Holland en de vierde stad van West-Europa. Leiden telde dus echt mee. Het is dan ook net zo gek dat in een groeiende stad (Leiden is in de Gouden Eeuw drie keer in omvang toegenomen) prachtige gebouwen werden bijgebouwd.  Eén naam komt daarbij steeds terug: Arent van ’s-Gravesande. Maar wie was deze man eigenlijk, wat deed hij precies, en waarom zijn zijn ontwerpen zo belangrijk geweest voor Leiden en daarbuiten?

Van timmerman tot stadsbouwmeester

Arent van ‘s-Gravesande

Arent van ’s-Gravesande werd rond 1610 geboren als Arent Noorwits in een gezin dat oorspronkelijk uit Schiedam kwam, met wortels in ‘s-Gravenzande. Vandaar ook die achternaam. Hij begon zijn loopbaan niet als architect in de moderne zin van het woord, maar als timmerman — een vak dat hij leerde uitvoeren van de basis, houtbewerking en constructie. Maar al snel bleek zijn aanleg te hebben voor veel meer dan dat. Hij trad in dienst van Jacob van Campen, een van de belangrijkste architecten van zijn tijd, die later beroemd zou worden dankzij gebouwen zoals het Paleis op de Dam in Amsterdam. Van Campen was een pionier van het Hollands classicisme, een bouwstijl die eenvoud, evenwicht en klassieke verhoudingen combineerde met de moderne eisen van publieke en stedelijke gebouwen. Van ’s-Gravesande raakte onder zijn invloed en nam veel van deze stijl over.

In 1636 ontwierp hij samen met Bartholomeus van Bassen de Sint Sebastiaansdoelen in Den Haag — één van zijn eerste grote opdrachten en al een bewijs van zijn groeiende reputatie. Maar echt belangrijk werd zijn carrière toen hij in 1638 werd benoemd tot stadsbouwmeester van Leiden. Dit maakte hem verantwoordelijk voor de openbare werken in de stad: van bruggen en wegen, tot het ontwerp van nieuwe kerken, hallen en andere gebouwen.

Leiden als bouwplaats: de rol van stedenbouwmeester

De stadstimmerwerf in Leiden: Centrale plek voor bouwactiviteiten

Wat hield de rol van stadsbouwmeester precies in? In de 17e eeuw combineerde deze functie wat wij nu zouden zien als architect, ingenieur en stadsplanner. De bouwmeester verzorgde niet alleen ontwerpen van individuele gebouwen, maar had ook een coördinerende rol bij de openbare infrastructuur en de ontwikkeling van de stad zelf. Hij werkte samen met ambachtslieden, steenhouwers, timmerlieden en de stedelijke overheid om projecten van begin tot eind te realiseren — van eerste schets tot bouw en oplevering. De eerder beschreven Leidse stadstimmerwerf speelde hierin een belangrijke rol.

In Leiden had van ’s-Gravesande in relatief korte tijd een enorme invloed. De stad groeide snel in de Gouden Eeuw, mede door de textielindustrie en de universiteit. De bevolking nam toe en er was behoefte aan nieuwe gebouwen die niet alleen functioneel waren, maar ook prestige en rijkdom uitstraalden. Daarmee was Leiden een ideale speeltuin voor een architect met ambitie.

Het unieke centraalplattegrond van de De Marekerk

Het unieke centraalplattegrond van de Marekerk

Een van de belangrijkste gebouwen die van ’s-Gravesande ontwierp, is zonder twijfel de Marekerk. Tussen 1639 en 1649 ontwierp en liet hij dit indrukwekkende kerkgebouw bouwen. Het was niet zomaar een kerk: het was één van de eerste protestantse kerken in Nederland die speciaal voor de nieuwe protestantse eredienst werd ontworpen. Wat de Marekerk zo bijzonder maakt, is zijn achthoekige centraalbouw met een opvallende koepel. Het gebouw volgt de principes van het Hollands classicisme: symmetrie, heldere vormen, en een klassieke vormen. Door de centrale opzet ontstaat een ruimte waarin het preekgestoelte en dus het Woord van God in de kerk centraal staan.

De Marekerk stond oorspronkelijk prominent langs de Lange Mare en was met zijn hoogte en koepel een van de zichtbare hoogtepunten van de Leidse skyline. Tot de bouw van latere kerken met hogere torens was hij zelfs één van de hoogste gebouwen in Leiden.

Andere iconische gebouwen in Leiden van Van ‘s-Gravesande

Ook van de hand van Arent van ‘s-Gravesande; De Lakenhal

Naast de Marekerk heeft van ’s-Gravesande meerdere belangrijke gebouwen in Leiden ontworpen. Drie daarvan verdienen speciale aandacht. Als eerste De Lakenhal. Ontworpen rond 1639–1640 als keurhal voor de textielindustrie, groeide dit gebouw uit tot symbool van Leidens economische kracht. Het is een prachtig voorbeeld van een klassiek stadspaleis, waarin symmetrie en proportie harmonieus samenkomen. Als tweede de Bibliotheca Thysiana op de hoek van het Rapenburg en de Groenhazengracht. Dit gebouw, voltooid in 1654, is een van de weinige oorspronkelijke 17e-eeuwse wetenschappelijke bibliotheken die bewaard zijn gebleven in Nederland. Met zijn gestapelde pilasters en elegant klassiek interieur toont het duidelijk de invloed van van ’s-Gravesande’s opleiding en de classicistische ideeën van zijn tijd. Als derde (en vierde) de Doelenpoort en Huis van Leyden. De Doelenpoort (1645) is een poortgebouw dat restant is van voormalige schuttersdoelen, met een fraai zandstenen front en sculpturale details. Op de poort is Joris en de Draak zichtbaar. De doelen heetten niet voor niets de st. Jorisdoelen. Het Huis van Leyden (circa 1640) toont zijn toepassing van klassieke elementen in woonhuizen, met lange doorlopende pilasters en een beheerst gevelbeeld dat toch rijk oogt.

Inspiratie: classicisme en Jacob van Campen

En ook de Doelenpoort is van Van ‘s-Gravesande

Wat maakten van ’s-Gravesande’s ontwerpen zo onderscheidend? Het antwoord ligt in de stijl die hij toepaste: Hollands classicisme. Deze stijl is geïnspireerd op de Italiaanse renaissance en klassieke oudheid, maar vertaald naar de Nederlandse praktijk van de 17e eeuw. In zijn ontwerpen zie je strakke geometrie, klare proporties en klassieke elementen zoals pilasters, zuilen en koepels — maar altijd afgestemd op de lokale context en functie van het gebouw. Van Campen was van grote invloed op zijn werk. Als mentor leerde van ’s-Gravesande het belang van harmonie en proportie, maar ook hoe klassieke principes konden vervlochten worden met moderne, stedelijke behoeften. In het ontwerp van de Marekerk is dat goed te zien: klassieke vormen gecombineerd met een functionele, protestantse kerkelijke ruimte.

Een bouwmeester met blijvende impact

Arent van ’s-Gravesande was meer dan alleen een architect: hij was een vormgever van stedelijke identiteit. Als stadsbouwmeester liet hij in Leiden een indrukwekkend palet van gebouwen na die de skyline en het karakter van de stad bepaalden en nog steeds bepalen. Zijn ontwerpen, geïnspireerd door het classicisme van Jacob van Campen, verenigen schoonheid met functie — of het nu gaat om de Marekerk, de Lakenhal of de Bibliotheca Thysiana. Door zijn werk ervaren we vandaag de dag nog hoe architectuur in de 17e eeuw niet alleen ruimtes vormgaf, maar ook ideeën over religie, economie en samenleving.