In de wekelijkse column Leidenaar van Toen wordt een historische Leidenaar of een historisch figuur die iets met de Leidse geschiedenis te maken had, uitgelicht. Wie waren de personen die het verloop van de Leidse geschiedenis bepaald hebben? Waar liggen hun sporen in Leiden en wat hadden ze precies te maken met de stad. Deze week staat Jacob van Brouchoven centraal. Een welgestelde jurist die in de 17e eeuw bij wijze van liefdadigheid aan de Papengracht een hofje stichtte, maar ook een man die een opmerkelijke rol speelde bij een van de dieptepunten in de Vaderlandse Geschiedenis namelijk het proces en onthoofding van een van de grootste staatsmannen die Nederland heeft voortgebracht: Johan van Oldenbarnevelt.
Jacob van Brouchoven is geen naam die bij het grote publiek onmiddellijk een belletje doet rinkelen, maar in het zeventiende-eeuwse Leiden en in de politieke geschiedenis van de Republiek speelde hij een opmerkelijke rol. Hij was zowel een invloedrijk bestuurder als een man die zijn nalatenschap zorgvuldig vormgaf via liefdadigheid. Het Van Brouchovenhofje, dat hij bij testament liet stichten, is daarvan het tastbare resultaat. Zijn leven laat zien hoe macht, rechtspraak en zorg voor de armen in de vroegmoderne tijd nauw met elkaar verweven waren.
Van Brouchoven maakte carrière binnen het bestuurlijke en juridische apparaat van de Republiek. Hij behoorde tot de kring van regenten die zowel lokaal als landelijk invloed uitoefenden. Zijn naam is vooral verbonden met het proces tegen Johan van Oldenbarnevelt, de landsadvocaat van Holland die in 1619 ter dood werd veroordeeld en onthoofd werd in Den Haag. Van Brouchoven was betrokken bij dit proces als lid van de bijzondere rechtbank die speciaal voor deze zaak was ingesteld. Hoewel het proces al in zijn eigen tijd omstreden was, gold deelname eraan als een bewijs van vertrouwen door stadhouder Maurits en de Staten-Generaal. Voor Van Brouchoven betekende dit een bevestiging van zijn positie binnen de bestuurlijke elite. Hij was al lange tijd een groot tegenstander van de Remonstranten, de in het geloof rekkelijken volgelingen van Arminius. Van Brouchoven stond aan de kant van de Contra-Remonstranten en daarom ook aan de kant van Maurits. Dat verklaart wellicht ook de bevoorrechte positie de Van Brouchoven van Maurits kreeg.
Naast zijn publieke loopbaan bouwde Jacob van Brouchoven een aanzienlijk vermogen op. Zoals meer regenten van zijn generatie had hij geen groot nageslacht dat zijn naam vanzelf zou voortzetten. Die situatie bracht hem ertoe na te denken over een andere vorm van nalatenschap. In zijn testament bepaalde hij dat een deel van zijn vermogen moest worden gebruikt voor de stichting van een hofje in Leiden. Het Van Brouchovenhofje werd na zijn overlijden in 1631 gesticht en past in een bredere traditie waarin welgestelde burgers hun rijkdom inzetten voor armenzorg én voor blijvende herinnering. Het hofje was bedoeld voor arme vrouwen, doorgaans weduwen of ongehuwde vrouwen, die niet langer in hun eigen onderhoud konden voorzien maar wel van onbesproken gedrag waren. In het testament stond nauwkeurig omschreven wie er mochten wonen, onder welke voorwaarden en hoe zij zich dienden te gedragen. Daarmee was het hofje niet alleen een plaats van zorg, maar ook van sociale controle. Rust, godsvrucht en ordelijkheid waren kernwaarden die Van Brouchoven expliciet wilde waarborgen.
Ook de organisatie van het hofje werd tot in detail vastgelegd. Van Brouchoven stelde regenten aan die toezicht moesten houden op het beheer van het vermogen, het onderhoud van de woningen en de naleving van de regels. Zij zagen erop toe dat de bewoners kregen waar zij recht op hadden, maar grepen ook in wanneer de voorschriften werden overtreden. Op die manier bleef de wil van de stichter leidend, zelfs lang na zijn dood. Het testament fungeerde als een juridisch instrument dat het dagelijks leven in het hofje structureerde. De reden voor de stichting van het Van Brouchovenhofje lag dus niet alleen in medemenselijkheid, maar ook in een diepgeworteld besef van orde en verantwoordelijkheid. Liefdadigheid was in de zeventiende eeuw geen vrijblijvende daad, maar een morele plicht die nauw verbonden was met status en reputatie. Voor iemand als Jacob van Brouchoven, die betrokken was geweest bij een van de meest beladen processen uit de Nederlandse geschiedenis, bood een hofje bovendien een manier om zijn naam te verbinden aan zorg en stabiliteit. En om zijn naam te zuiveren en het op een andere positievere manier te laten voortleven.
Het Van Brouchovenhofje herinnert ons eraan dat de vroegmoderne regent niet slechts een bestuurder of jurist was, maar ook een architect van sociale structuren. In de besloten hofjes van Leiden komt een andere kant van de macht aan het licht: niet die van het vonnis en het schavot, maar die van het testament en de zorg. Jacob van Brouchoven liet daarmee een nalatenschap na die tot op de dag van vandaag zichtbaar is in de stad. Dat was ook de bedoeling want veel van de stichters van de hofjes wilde dat hun naam tot in lengte van dagen in de stad bekend zouden zijn. Dat is hem gelukt. Maar of hij met het stichten van het hofje ook een plekje in de hemel heeft weten te bemachtigen is nog maar de vraag.
