In de wekelijkse column Leidenaar van Toen wordt een historische Leidenaar of een historisch figuur die iets met de Leidse geschiedenis te maken had, uitgelicht. Wie waren de personen die het verloop van de Leidse geschiedenis bepaald hebben? Waar liggen hun sporen in Leiden en wat hadden ze precies te maken met de stad? Deze week zitten we in de  eerste helft van de 17^e eeuw; Een groepje Engelse gelovigen die niet meer onder de Engelse staatskerk wilden dien omdat die te katholiek was, vestigde zich in 1609 in Leiden. Leider van deze geloofsgemeenschap was John Robinson. Hij staat deze week centraal in de column Leidenaar van Toen.

De gedenksteen van John Robinson in de Pieterskerk

Waar de Pilgrims in de Nederlandse (en ook de Leidse) geschiedenis eerder een voetnoot dan een hoofdstuk zijn, is dat in de Verenigde Staten heel anders. De Pilgrims vormen de grondleggers van de Amerikaanse Staat en dus is het voor Amerikanen niet alleen een heel belangrijk hoofdstuk uit hun geschiedenis, tevens is het statusverhogend als je kan aangeven een afstammeling van de Pilgrims te zijn. Wat in Europa ‘van adel’ is, is in Amerika het zijn van een afstammeling van de Pilgrims.  De beide presidenten Roosevelt en de beide presidenten Bush stammen direct af van de Pilgrims. Zo ook Obama. Wanneer we in Nederland of in Leiden spreken over de Pilgrims, doet dat wellicht niet meteen een bel rinkelen. De meesten zullen de Pilgrims niet direct zien als de bakermat van het huidige Amerika maar zullen wel de oversteek noemen die Pilgrims in 1620 met de boot de Mayflower maakten. Dat lang niet alle Pilgrims de oversteek maakten is vaak minder bekend. Hun geestelijk leider, John Robinson, bleef bijvoorbeeld in Leiden wonen.

Tussen Engeland en Holland.

Geestelijk leider John Robinson op een 19e-eeuws schilderij

John Robinson werd rond 1576 geboren in Nottinghamshire, Engeland. Hij groeide op in een tijd van religieuze onrust. De Engelse kerk was officieel protestants geworden, maar velen vonden dat de hervorming niet ver genoeg gingen. Deze “puriteinen” wilden de kerk verder zuiveren van katholieke invloeden. Een kleine, radicale groep ging nog een stap verder: zij wilden zich volledig afscheiden van de Engelse Staatskerk.  Robinson werd een van hun invloedrijkste leiders. Na zijn studie aan het befaamde Corpus Christi College in Cambridge raakte Robinson betrokken bij deze zogenoemde separatisten. Dat was een gevaarlijke keuze. Aanhangers van de Kerk van Engeland beschouwden de separatisten als oproerkraaiers; bijeenkomsten konden leiden tot gevangenisstraf of erger. Rond 1607 besloot een groep onder leiding van William Brewster, die we later in Leiden tegenkomen als boekdrukker, en William Bradford Engeland te ontvluchten. Ze vertrokken naar een plaats waar ze hun geloof in vrijheid konden belijden.

Leiden, stad van vrijheid

De gedenksteen voor de Pilgrims en John Robinson aan de buitenkant van de Pieterskerk

Die stad werd gevonden in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en was Amsterdam. De Nederlanden, en dan vooral het gewest Holland, waren in deze tijd een toevluchtsoord voor vervolgde gelovigen. Amsterdam huisvestte al eerder Engelse vluchtelingengroepen, maar daar waren de spanningen tussen verschillende groepen hoog opgelopen. Daarom vestigden de Pilgrims zich met geestelijk leider John Robinson met zijn gemeenschap in Leiden. In 1609, nadat ze ruim een jaar in Amsterdam gewoond hadden, kregen ze van de stad Leiden toestemming om er te komen wonen.

Leiden was een ideale plek voor ze. De stad was een welvarende universiteitsstad geworden, bruisend van intellectueel leven en bekend om haar relatieve religieuze tolerantie.

De poort van het Jean Pesijnhof aan de Kloksteeg met linksonder de gedenksteen voor John Robinson

De universiteit Leiden had (en heeft) niet voor niet ‘Bolwerk van Vrijheid’ op haar wapen staan. Hier gold een relatieve vrijheid met bijvoorbeeld als gevolg dat boeken die elders verboden waren, hier gewoon gedrukt konden worden. De Pilgrims vestigden zich in het gebied rond de Kloksteeg, vlak bij de Pieterskerk. Ze vormden een hechte gemeenschap van enkele honderden mensen. Robinson was hun predikant, hun leraar en hun organisator. Zijn woning, die ook als gebedsruimte en kerk fungeerde, bevond zich waar nu het Jean Pesijnhofje te vinden is: Kloksteeg 21. De gedenksteen in de muur van het hofje doet hier nog aan herinneren. In Leiden moesten de Engelse vluchtelingen zich staande houden in een vreemd land en in een nieuwe taal. De meesten werkten als wevers, drukkers of ambachtslieden. Hoewel ze niet rijk waren, genoten ze van een mate van vrijheid die in Engeland ondenkbaar was. Robinson stond erop dat zijn volgelingen goede relaties onderhielden met hun Leidse buren — iets wat hen een relatief goede reputatie bezorgde. Dat gold ook voor John Robinson die in de tijd dat de Arminiaanse Twisten hoog opliepen een rol kreeg om de gemoederen tot bedaren te brengen. Dat lukt hem maar een beetje.

Een vernieuwend denker

Wat Robinson bijzonder maakt, is zijn theologische openheid. Terwijl veel separatisten zich afsloten van andere stromingen, was hij juist bereid tot dialoog. Hij studeerde aan de Universiteit van Leiden, waar hij in aanraking kwam met invloedrijke theologen als Jacobus Arminius en Franciscus Gomarus. Deze contacten maakten diepe indruk op hem. In zijn preken en geschriften betoogde Robinson dat gelovigen voortdurend moesten streven naar meer inzicht in Gods waarheid. Zijn beroemdste uitspraak hieromtrent luidt:

“De Heer heeft nog meer waarheid en licht te laten schijnen uit Zijn heilig Woord.”

Met die woorden riep hij zijn volgelingen op om niet star vast te houden aan bestaande overtuigingen, maar open te blijven staan voor groei en verandering. Deze houding zou later van grote invloed zijn op de religieuze cultuur in Amerika, waar vrijheid van geweten en interpretatie hoog in het vaandel kwamen te staan.

Het vertrek van de Pilgrims en de erfenis van Robinson

Beeldje aan de Vliet. Hier vertrokken de Pilgrims in 1620 naar ‘de nieuwe wereld’.

Tegen 1617 begonnen de Pilgrims te beseffen dat hun kinderen steeds meer ‘verhollandsten’ en dat het leven in Leiden economisch zwaar bleef. Een deel van de groep besloot daarom opnieuw te vertrekken en wel naar de ‘Nieuwe Wereld’. John Robinson zelf bleef achter met ongeveer de helft van de gemeente, terwijl de rest in 1620 aan boord ging van de Mayflower. Via de Leidse Vliet, Delfshaven in het huidige Rotterdam en het Engelse Southampton ging de overigens niet ongevaarlijke tocht van de Pilgrims westwaarts. Naar Amerika. Daar kwamen ze in Plymouth 50 km ten zuiden van Boston aan. Daar stichtten ze een kolonie. De Pilgrims worden tot op de dag van vandaag gezien als de grondleggers van de huidige Verenigde Staten. Wat in Europa ‘van adellijke afkomst’ is, is het in de VS veel waard als je kunt laten zien dat je afstamt van de Pilgrims.

Pilgrim-nazaat George H.W. Bush in Leiden

De beide presidenten Roosevelt en de beide presidenten Bush zijn dat. Niet voor niets bracht Georg Bush sr in 1989 een bezoek aan Leiden en een bezoek aan de Pieterskerk in het bijzonder. Hij wilde zien waar zijn verre voorvaderen vandaan kwamen. Hoewel hij niet meeging, was John Robinsons invloed op de geloofsgemeenschap onmiskenbaar. Hij hielp bij het voorbereiden van de reis en gaf zijn volgelingen een laatste, bewogen afscheidsdienst. Daarin spoorde hij hen aan om niet alleen trouw te blijven aan hun geloof, maar ook tolerant te zijn tegenover anderen. John Robinson overleed in 1625 in Leiden, waarschijnlijk aan de pest, en werd begraven in de Pieterskerk. Zijn graf is niet bewaard gebleven, maar een gedenksteen in de kerk herinnert nog altijd aan de man die de geestelijke vader van de Pilgrims werd.

Leiden als bakermat van een ideaal

Een replica van The Mayflower in Plymouth Massachusetts

Hoewel de Mayflower de geschiedenisboeken haalde, lag de intellectuele en spirituele geboortegrond van het Amerikaanse puritanisme in Leiden. Hier leerden de Pilgrims samenleven met andersdenkenden, hier werden hun ideeën over vrijheid en gemeenschap gevormd, en hier gaf John Robinson richting aan een beweging die de loop van de geschiedenis zou veranderen, vooral de Amerikaanse geschiedenis. Wie thans Plymouth in Massachusetts bezoekt komt de nodige relikwieën, echt en niet echt, tegen op de plek waar de Pilgrims voet aan land zetten. Wie vandaag door de smalle straten rond de Pieterskerk in Leiden loopt, ziet los van het Pilgrim Museum en de gedenkstenen in en aan de Pieterskerk en het Jean Pesijnhof weinig meer van de Pilgrims. En al helemaal niet van het bijzondere geloofsexperiment van Robinson en de zijnen waar religie, tolerante en vrijheid een belangrijke rol speelden. Wat er wel nog is, is het decor waar Robinson en de Pilgrims in rondliepen, namelijk die eeuwenoude Leidse binnenstad. In die stad vond John Robinson in het eerste twee decennia van de 17^e eeuw de ruimte om te denken, te preken en te dromen. Die droom zou duizenden kilometers verderop werkelijkheid worden.

===

Literatuur

• The Pilgrim Fathers in Holland – P.C.J. van Dael e.a. (2002)
• Voor de grote Oversteek De Pilgrims in Leiden – Piet van Vliet (2001)
• Making Haste from Babylon: The Mayflower Pilgrims and Their World a New History – Nick Bunker (2010)
• New Light on the Old Colony: Plymouth, the Dutch Context of Toleration, and Patterns of Pilgrim Commemoration. in Early American History Series 10 – Jeremy Bangs (2018)