Leidenaar van Toen – Lieven de Key: Beeldbepalende stadstimmerman uit Haarlem
Lieven de Key, uitgebeeld met hamer en beitel door Hendrik van den Eijnde. Grote Houtbrug in Haarlem.1930 (foto: Marion Goldsteijn)
In de wekelijkse column Leidenaar van Toen wordt een historische Leidenaar of een historisch figuur die iets met de Leidse geschiedenis te maken had, uitgelicht. Wie waren de personen die het verloop van de Leidse geschiedenis bepaald hebben? Waar liggen hun sporen in Leiden en wat hadden ze precies te maken met de stad? Deze week zitten we in de 17e eeuw, ook in Leiden de Hollandse Gouden Eeuw. Centraal in de column Leidenaar van Toen staat stadstimmerman Lieven de Key aan wie Leiden niet alleen een aantal beeldbepalende gebouwen te danken heeft, maar ook een iconische Hollandse trapgevel van de Stadstimmerwerf.
Wanneer we de drempel van de 16e naar de 17e eeuw overgaan zien we dat Leiden niet meer als een door de impact van het Beleg van de stad in 1574 verslagen boxer in de touwen hangt. Vanwege de komst van de universiteit in 1575 en de nieuwe groei van de textielnijverheid is Leiden een groeiende, bloeiende maar bovenal zelfverzekerde stad geworden. De ellende van het Beleg en de Tachtigjarige Oorlog had plaatsgemaakt voor groei en voorspoed, al dient gezegd te worden dat lang niet altijd iedereen hier profijt van had. In die groeiende stad speelde de Stadstimmerman een belangrijke rol. Hij was niet zomaar een timmerman: hij was verantwoordelijk voor het onderhoud van houten structuren, het bouwen van bruggen, daken en openbare gebouwen, en het aansturen van andere timmerlieden. In die tijd werd vakmanschap gecombineerd met stadsplanning, logistiek en architectuur. En met het goed kunnen samenwerken met anderen.
De bewaard gebleven gevel van het Stadhuis in de Breestraat
Een van de meest invloedrijke stadstimmerlieden van Leiden in de 17e eeuw was Lieven de Key (ca. 1560–1627), van oorsprong uit Gent, die bekendstaat als een sleutelfiguur van de Hollandse renaissance. Hoewel De Key vooral in Haarlem werkte — daar werd hij stadssteenhouwer en bouwmeester — is de stempel die hij als soort van Freelancer op Leiden drukte tot op de dag van vandaag zichtbaar. Lieven de Key heeft een belangrijke rol gespeeld bij de in 1594 door Claes Cornelisz. van Es ontworpen nieuwe gevel voor het Leidse stadhuis in de Breestraat. Dit resulteerde in een imposante renaissancistische gevel met trapgevels, obelisken en rijk versierde banden. Deze gevel behoort tot de langste renaissancegevels van Nederland en is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven. Tijdens de grote stadshuisbrand in 1929 trotseerden brandweerlieden die vrieskou om het stadhuis van de vlammenzee te redden. Bij de gevel in de Breestraat is dat gelukt. Ook het Gemeenlandhuis van Rijnland, de plek in de stad waar het Hoogheemraadschap van Rijnland zetelde, is van de hand van Lieven de Key. Ook hier is de iconische trapgevel, waar de Hollandse architectuur uit de 17e eeuw beroemd door is geworden, goed zichtbaar. Lieven de Key was meer dan een ambachtsman: hij bracht kunstzinnige renaissance-elementen in stedelijke gebouwen die in de een praktische (bezoekers)functie hadden. Hij begreep zowel de esthetiek van ornamenten als de functionele eisen van een groeiende stad. Zijn ontwerpen weerspiegelen een tijd waarin ambacht en architectuur nauw verweven waren — en waarin de stadstimmerman, onder zijn leiding, een cruciale spilfunctie vervulde.
Het pronkstuk van Haarlemmer Lieven de Key in Leiden: De stadstimmerwerf aan het Galgewater
Het pronkstuk van Lieven de Key was de in 1612 gebouwde Stadstimmerwerf aan het Galgenwater. Het werd de werkplek van de Stadstimmerman. Deze Stadstimmerwerf was niet alleen functioneel: het gebouw combineerde houtopslag, werkplaatsen én een representatieve woning in één complex. Hoewel minder bekend dan het stadhuis, geeft de Stadstimmerwerf een mooi inzicht in het leven en werken van de stadstimmerman. Het gebouw symboliseert hoe ambachtelijkheid en stedelijke organisatie in de 17e eeuw samenvielen. De Stadstimmerwerf was meer dan alleen een werkplaats: het was de plek waar alles en iedereen die bouwde aan het 17e-eeuwse Leiden samenkwamen. De stadstimmerwerf is nog steeds in vol ornaat te bewonderen aan de oevers van de Rijn op het Galgenwater. De stadstimmerwerf is onderdeel van de nalatenschap van Lieven de Key die nog steeds herinnert aan de hoogtijdagen van de Hollandse renaissance en de aanwezigheid van vakmanschap de stad. Dankzij gebouwen zoals het stadhuis en de Stadstimmerwerf kunnen we vandaag de dag een stukje van dat rijke 17e-eeuwse verleden van Leiden ervaren.
