De geschiedenis van Leiden is op Amsterdam na de rijkst gevulde geschiedenis van Holland. Toch is die geschiedenis lang niet altijd bekend. In de column Plaatsen van Herinnering neemt Leidenaar en historicus Joost Bleijie u wekelijks mee naar een plek in Leiden waar een bijzondere gebeurtenis heeft plaatsgevonden of naar een plek waar een beroemde historische Leidenaar gewoond of gewerkt heeft. Deze week zitten we in de Hollandse Gouden Eeuw (de 17e eeuw) en staat een van Leidens beeldbepalende gebouwen centraal: de Marekerk.

-door Joost Bleijie

De Nieuwe/Korte en Lange Mare met in de verte de Marekerk

Het is een van de gebouwen die al eeuwenlang de skyline van Leiden domineert: De Marekerk, genoemd naar het riviertje De Mare die voor de deur stroomde, maar inmiddels alweer een lange tijd gedempt is. Als Leidenaren wel eens tijdens het peinzen ‘maarruh….??’ zeggen, is er altijd wel iemand die die roept ‘dat de Mare gedempt is… juh!’ De Marekerk is niet alleen vanwege zijn hoogte maar ook vanwege het uiterlijk een in het oog springende kerk. Koepelkerken kom je niet zo heel veel tegen in Nederland. De inspiratie voor het bouwen van de Marekerk in de huidige vorm, werd echter niet in de Nederlanden maar van ver gehaald. De Santa Maria della Salute in Venetië heeft als voorbeeld en inspiratie gediend. Het laat zien dat ook internationale ideeën over (kerken)bouw in de 17e eeuw hun weg vonden naar Holland en Leiden.

De ‘Salute’ in Venetië, gebouwd in de jaren ’30 van de 17e eeuw. Deze kerk was het voorbeeld voor de Marekerk.

De Marekerk werd gebouwd tussen 1639 en 1649 als hervormde kerk voor de snelgroeiende bevolking van Leiden. De stad was in die tijd het centrum van textielnijverheid en wetenschap. De bestaande kerken konden de toestroom van nieuwe Leidenaren niet meer aan. Daarom werden er nieuwe kerken gebouwd. De Marekerk was er een van. Het is een van de eerste Nederlandse kerken die speciaal voor de calvinistische (protestante) eredienst gebouwd is. Alle bestaande kerken die voor 1640 gebouwd zijn, zijn gebouw voor de katholieke kerkdiensten. Wat bij de Marekerk ook anders is dan bij zijn ‘broertjes’ Pieterskerk en Hooglandse Kerk, is dat de Marekerk een zogenaamd centraal plattegrond heeft: geen langgerekt schip, maar een ronde ruimte waarin alle aandacht gericht is op de preekstoel. In de calvinistische kerk is de nadruk altijd uitgegaan naar het Woord van God, niet naar uiterlijk vertoon zoals dat in veel katholieke kerken het geval was.

De Marekerk werd ontworpen door architect Arent van ’s-Gravesande (ca. 1610–1662). Bouwmeester Jacob van Campen hielp hem hierbij. Arent van ’s-Gravesande was sterk beïnvloed door de ideeën van de Italiaanse renaissance-architect Andrea Palladio, die symmetrie, wiskundige verhoudingen en klassieke vormen centraal stelden. Bij het werk van Van ’s-Gravesande komen architectuur, meetkunde en constructieleer samen. Uitzonderlijk en in zekere zin revolutionair voor die tijd is dat de Marekwerk een kerk is waar er geen pilaren zijn die het zicht belemmeren. Nog steeds is het zo dat het in de Marekerk tijdens een kerkdienst of concert niet mogelijk is om ‘achter een paal te zitten’. Ook dat maakt de Marekerk een unieke Leidse kerk.