De geschiedenis van Leiden is op Amsterdam na de rijkst gevulde geschiedenis van Holland. Toch is die geschiedenis lang niet altijd bekend. In de column Plaatsen van Herinnering neemt Leidenaar en historicus Joost Bleijie u wekelijks mee naar een plek in Leiden waar een bijzondere gebeurtenis heeft plaatsgevonden of naar een plek waar een beroemde historische Leidenaar gewoond of gewerkt heeft. Deze week zitten we in de Hollandse Gouden Eeuw (de 17e eeuw). Leidse kaas was in deze tijd niet alleen erg lekker, het was ook een van Leidens exportproducten. Het ging de hele wereld over. Plaats van Herinnering: De Zuivelhoeve in de Merenwijk.
Wie de oude Leidse binnenstad aan de westkant binnenkomt, kan er niet omheen: de Morspoort, eigenlijk te schrijven met een -ch-. Deze monumentale stadspoort markeert al ruim drieënhalve eeuw de grens tussen stad en land. Samen met de Zijlpoort is de Morspoort een tastbare herinnering aan een tijd waarin Leiden een geheel ommuurde stad was en waar poorten toegang gaven tot de stad. De muren, poorten en de singels vormden lang het verdedigingswerk van de stad. Veel poorten zijn, samen met de stadsmuur in de 19e eeuw afgebroken om plaats te maken voor parken of begraafplaatsen. De Morspoort is gelukkig blijven staan en samen met de Zijlpoort aan de oostkant van de stad deze enige overgebleven stadspoort die er nog is.
De Morspoort werd gebouwd in 1669–1670, in een periode waarin Leiden economisch floreerde dankzij de lakenindustrie. Omdat ook de stad gegroeid was, waren oude poorten als de Marepoort in de stad komen te liggen. Die poorten verloren hun functie. In opdracht van het Leidse stadsbestuur verrezen er stadspoorten bij de nieuwgebouwde muren die ook bij de stadsuitbreidingen werden gebouwd. Een daarvan was de Morspoort. De naam verwijst naar het nabijgelegen Morsgebied, een nat en laaggelegen landschap. Willem van der Helm (1628-1675) is bouwmeester geweest van zowel de Mors- als de Zijlpoort. De Morspoort past duidelijk in de zeventiende-eeuwse Hollandse classicistische bouwstijl. Baksteen, natuurstenen accenten en een strakke symmetrie geven de Morspoort een waardige, bijna paleisachtige uitstraling. Bovenal had de Morspoort, net als alle andere stadspoorten een functie in de stad.
prent van de Morspoort van Gerrit Groenewegen (1775-1790 (collectie Boijmans van Beuningen Rotterdam)
Het diende naast verdedigingswerk ook als controlepunt. Hier werden reizigers en goederen geregistreerd en konden tol en accijnzen worden geheven. Bovendien markeerde poorten vaak het rechtsgebied waar bezoekers in terecht kwamen. Wie onder de poort door ging was gebonden aan het geldende recht in Leiden. In de 16e en 17e eeuw bepaalden steden hun rechtspraak nagenoeg zelf. Bij de Morspoort kreeg de Leidse rechtspraak ook een macaber gezicht. In het veld bij de poort stonden de galgen waar misdadigers na het voltrekken van het doodsvonnis aan de galg kwamen te hangen. Het had een waarschuwend en afschrikwekkend effect op bezoekers. Vandaag de dag hebben beide poorten hun militaire functie verloren, maar hun symbolische waarde is gebleven. Ze herinneren aan een tijd waarin de stad dikke muren had om haar veiligheid te kunnen waarborgen en imposante poorten had waar belasting werd geheven.
