De geschiedenis van Leiden is op Amsterdam na de rijkst gevulde geschiedenis van Holland. Toch is die geschiedenis lang niet altijd bekend. In de column Plaatsen van Herinnering neemt Leidenaar en historicus Joost Bleijie u wekelijks mee naar een plek in Leiden waar een bijzondere gebeurtenis heeft plaatsgevonden of naar een plek waar een beroemde historische Leidenaar gewoond of gewerkt heeft. Deze week in gaan we met “Plaatsen van Herinnering” de 18e eeuw in: De magere 18e eeuw. Deze eeuw was beduidend minder dan de 16e en de 17e. Toch valt er veel over te vertellen, bijvoorbeeld over een iconisch gebouw uit de 18e eeuw dat nog steeds de skyline van Leiden siert: Molen de Valk.
-door Joost Bleijie
Aan de rand van het historische centrum van Leiden torent een markant bouwwerk boven de stad uit: Molen de Valk. Deze molen is niet alleen een iconisch onderdeel van de skyline, maar ook een tastbare herinnering aan een tijd waarin windenergie letterlijk de motor van de economie was. Het verhaal van De Valk laat zien hoe techniek, ambacht en stedelijke ontwikkeling samenkomen in een oer-Hollands gebouw: Een molen! De voorlopers van De Valk stonden er al in de 17e eeuw, in 1743 verrees de huidige stenen stellingmolen, ontworpen om hoger te zijn dan de omliggende bebouwing en zo voldoende wind te kunnen vangen. Met een hoogte van ongeveer 30 meter en meerdere koppels maalstenen had De Valk een indrukwekkende capaciteit voor die tijd. De molen was een van de negentien molens op de Leidse stadswallen, maar is als enige bewaard gebleven.
Het dagelijkse leven van een molenaar in De Valk was intensief en veelzijdig. De molen was niet alleen een werkplaats, maar ook een woonhuis. Complete gezinnen leefden in de molen, verdeeld over meerdere verdiepingen: beneden werd gewoond en gekookt, hogerop opgeslagen en gewerkt. De molenaar moest voortdurend alert zijn op de windrichting en -kracht. Hij stelde de wieken af, bediende de maalstenen en zorgde ervoor dat het graan gelijkmatig werd vermalen tot meel. Dit vereiste niet alleen fysieke kracht, maar ook ervaring en inzicht: te harde wind kon schade veroorzaken, terwijl te weinig wind het productieproces stillegde. De belangrijkste functie van Molen de Valk was het malen van graan tot meel. Meel was een essentieel product voor de voedselvoorziening. In de 18e en 19e eeuw speelde de molen een belangrijke rol in de lokale economie van Leiden. Dankzij meerdere maalstenen kon er relatief efficiënt geproduceerd worden. Halverwege de 19e eeuw veranderde dit en nam de Molen onder invloed van de opkomende industrialisatie qua importantie af.
Na de dood van molenaar Willem van Rhijn werd Molen de Valk in 1966 een museum. In het museum is de enige bewaard gebleven stadsmolenaarswoning van Nederland te vinden. Tegenwoordig biedt de molen bezoekers een unieke inkijk in het leven en werk van vroegere molenaars. Daarmee is Molen de Valk niet alleen een monument, maar ook een levend stukje geschiedenis dat nog altijd ‘draait’—zij het nu vooral om kennis en cultuur over te brengen.
