In de wekelijkse column Leidenaar van Toen wordt een historische Leidenaar of een historisch figuur die iets met de Leidse geschiedenis te maken had, uitgelicht. Wie waren de personen die het verloop van de Leidse geschiedenis bepaald hebben? Waar liggen hun sporen in Leiden en wat hadden ze precies te maken met de stad? Deze week zitten we in de eeuw van het Beleg, tijdens de laatste weken van het Beleg in 1574 om precies te zijn. Centraal staat Magdalena Moons. Was zij een held van het Ontzet of niet?

 

Het lijkt op een liefdesverhaal dat komt uit een romantische Hollywood Blockbuster: Een dame papt aan met een belangrijke militair en weet hem tijdens een intiem diner te overtuigen de stad waar een groot deel van haar familie woont niet aan te vallen in ruil voor sprookjesachtig huwelijk. Dit huwelijksaanbod gaf de stad in kwestie de broodnodige tijd om orde op zaken te stellen en om de bevrijder die in aantocht was binnen te halen. Niet de genoemde militair maar de vijand van hem kon de stad innemen en bevrijden. Het is in een notendop het verhaal van de Haagse Magdalena Moons. De Spaanse veldheer Valdés viel, waarschijnlijk op 1 of 2 oktober 1574 tijdens een diner voor het huwelijksaanzoek van Moons waardoor de geuzen Leiden net op tijd konden bereiken voordat Valdés de stad had bestormd en had ingenomen. Het verhaal klinkt te mooi om waar te zijn en dat is het helaas ook.

In het rijtje van Helden van het Ontzet van Leiden wordt Magdalena Moons steevast in een adem genoemd met andere helden als Burgemeester van der Werf, Jan van Hout, Jan van der Does en Cornelisz Joppensz. Zo ook op de website van de 3 Octobervereeniging. Daar staat:

“Magdalena Moons: volgens de overlevering de heldin van Leidens Ontzet. Magdalena was de geliefde van de Spaanse legeroverste Francisco de Valdéz. Ze woonde in Den Haag, maar had in 1574 heel wat vrienden en familieleden in het bezette Leiden wonen. De uitgehongerde stad stond op het punt zich over te geven, maar Magdalena wist Valdéz ervan te overtuigen zijn aanval nog even uit te stellen. In ruil daarvoor zou ze met hem trouwen. Dit bleek het keerpunt in de belegering van de stad. Inmiddels hadden de geuzen de dijken doorgestoken en doordat de wind draaide, liepen de polders rond de stad onder water. Voordat Valdéz een nieuwe aanval op de stad kon plannen, moesten de Spanjaarden vluchten en zo kwam een einde aan het beleg van Leiden.”

De Haagse Magdalena Moons, redder van de stad, gaf haar lichaam en haar hand aan Valdés en toen kwam alles goed.

Door de eeuwen heen zijn er (grote) vraagtekens gezet bij de heldenrol van Magdalena Moons. Onder andere de beroemde Leidse historicus Robert Fruin heeft dat gedaan. Hij twijfelde aan Moons rol en plaatste de nodige vraagtekens. Op de site van de 3 Octobervereeniging staat hierover het volgende:

“Lange tijd werd aangenomen dat de heldenrol van Magdalena Moons slechts een mythe was. Er waren geen geschreven bronnen van kort na het beleg die dit verhaal konden bevestigen en ook een registratie van een huwelijk tussen Valdéz en Magdalena ontbrak. Maar in 2007 ontdekte historica Els Kloek een notariële akte van de huwelijkse voorwaarden van Magdalena met haar tweede echtgenoot Willem de Bye, met daarop achter haar naam de verwijzing ‘weduwe wijlen don Francisco Valdéz’”.

Deze gevonden huwelijksacte wordt gezien als bewijs voor de heldendaad van Magdalena Moons. Ze is getrouwd geweest met Valdés. Dat bewijst de gevonden acte, maar daarmee is haar heldenrol nog allerminst bewezen. Moons kan ook gewoon gek op Valdés geweest zijn en hij op haar. Ze kunnen ook ‘gewoon’ in het huwelijksbootje gestapt zijn.

Het huwelijk van Moons en Valdés is bewezen, haar heldenrol allerminst. Er zijn twee redenen waarom het verhaal van Magdalena Moons waarschijnlijk niet waar is. Allereerst had de in november 1573 aangetreden landvoogd Requesens, de opvolger van Alva, een beschieting en een stormloop van Leiden verboden. Bij Haarlem en Alkmaar was gebleken dat de Spaanse tactiek van beschietingen, bestormingen en een inname van de stad veel slachtoffers maakte, zowel gewonden als gesneuvelden. Hierdoor was het moreel onder de Spaanse soldaten om steden te bestormen tot een nulpunt gezakt. Bovendien kostte het de Spaanse schatkist ook ongelofelijk veel geld. Zowel de familie van de gesneuvelde soldaten als de gewonden moesten financieel gecompenseerd worden. Dat kostte de Spaanse schatkist heel veel geld. Geld dat er nauwelijks meer was. Spanje ging op 1 september 1575 niet voor niets bankroet. De schatkist was dus nagenoeg leeg tijdens het Beleg van Leiden. Requesens beval Valdés dus om de stad hermetisch af te sluiten en te wachten totdat de bewoners zich vanwege het gebrek aan voedsel zouden overgeven. Op 3 oktober was dat moment van overgave akelig dichtbij, alleen wist Valdés dat waarschijnlijk niet. Het is voor wat betreft de bestorming van Leiden door de Spanjaarden hoogst twijfelachtig of Valdés het bevel van Requesens om Leiden niet te beschieten en te bestormen naast zich neergelegd heeft. Dat zou het einde van zijn militaire en waarschijnlijk ook zijn politiek-maatschappelijke carrière betekent hebben. Wie weet heeft Moons het aanzoek wel gedaan, maar dan heeft Valdés Moons aardig om de tuin geleid. Hij wist namelijk al dat een bestorming geen optie was toen Moons hem haar hand aanbood.

Er is nog een tweede reden waarom het de heldenrol van Moons hoogst twijfelachtig is. Volgens de overlevering heeft Moons een bestorming van de stad weten te voorkomen. Aan een bestorming van een ommuurde stad gingen dagenlange beschietingen vooraf. Met zware kanonnen werd de stadsmuur op één plek onophoudelijk beschoten tot het moment dat er een bres (een gat) in de muur ontstond waardoor de belegeraar de stad kon binnenvallen en innemen. Valdés had echter de kanonnen die een bres in de muur moesten schieten niet tot zijn beschikking. Die kanonnen waren er wel maar stonden tijdens het Beleg van Leiden in Utrecht en konden bij Leiden dus niet worden ingezet. Als hij de kanonnen wel had gehad waren ze rondom Leiden begin oktober 1574 ook niet te gebruiken geweest. Het land was zo drassig en de kanonnen waren zo zwaar dat ze waarschijnlijk in de modder waren weggezakt. Daar kon je in ieder geval niet accuraat mee schieten. Zonder het schieten van een bres in de muur was het nagenoeg onmogelijk om een stad te bestormen laat staan in te nemen. Bij gebrek aan goede wapen zal Valès begin oktober helemaal niet van plan geweest zijn om Leiden te bestormen.

Er is nog een derde reden waarom Valdés niet van plan was om Leiden te bestormen. Op 2 oktober ergens in de middag beval Valdés zijn troepen om de schansen te verlaten. Dat gebeurde ook. In de (vroege) avond van 2 oktober vertrokken de Spaanse soldaten naar veiliger oorden zoals het gefortificeerde Leiderdorp. Dat vertrek en dat lint van lichtjes die door de meegedragen fakkels gemaakt werd, bootsen we nog ieder jaar op 2 oktober ’s avonds na namelijk via de Taptoe. De reden van het Spaanse vertrek was dezelfde als de reden waardoor de geuzen konden opvaren richting Leiden: Het water steeg. In een hoog tempo kwam het gebied rondom Leiden door het Hollandse noodweer en door een combinatie van springtij en een zuidwesterstorm onder water te staan. De situatie in de schansen werd onhoudbaar. Op sommige plekken stonden de Spanjaarden tot hun middel in het water. Vandaar het bevel van Valdés om de schansen te verlaten. Als Valdés al plannen had om de stad te bestormen dan moet hij deze rond 1 oktober in de ijskast hebben gezet. Vanwege het stijgende water was het toch al drassige land onder water komen te staan. Het noodweer dat losbarstte boven de Leidse Regio deed de rest. Het waren allesbehalve gunstige omstandigheden om een stad te bestormen. Als hij et dus al van plan was, zette de weeromstandigheden een streep door het voornemen om Leiden te bestormen.

Het verhaal van Magdalena Moons is een schitterende legende zoals die vaker ontstaan zijn rondom hoogtepunten in onze Vaderlandse Geschiedenis. Het verhaal van Kenau in Haarlem is ook zo’n legende. Die van Kiste Trui op de Mookerheide ook (link). Nadeel van legendes is dat ze vaak niet waar zijn. Dat geldt voor Kiste Trui, voor Kenau en ook voor Magdalena Moons. Een gevonden huwelijksacte zal dit niet veranderen. Het predicaat ‘Held van het Ontzet’ is wat mij betreft dan ook echt onterecht. Maar een mooi verhaal is het wel natuurlijk: een dame die in het belang van Leiden trouwt met een Spaanse veldheer waarna de stad door een list van de dame in kwestie nog wordt bevrijd ook! Een mooi script voor een Hollywoodfilm. Het is echter wel fictie en geen feit.

===

• Bron afbeelding: Magdalena Moons smeekt haar verloofde Francisco de Valdez de bestorming van Leiden een nacht uit te stellen – Simon Opzoomer 1845 – Collectie Rijksmuseum Amsterdam objectnummer SK-C-294.
• Link site 3oct ver: https://3october.nl/over-leidens-ontzet/de-geschiedenis/de-helden-van-leidens-ontzet/
• Link naar KNAW: https://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/moons

Literatuur:

• Fruin, ‘Magdalena Moons en haar verhouding tot Valdez’, Handelingen en Mededeelingen van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde(1878/9) 161 e.v. [herdrukt in Robert Fruin’s verspreide geschriften 8 (’s-Gravenhage 1903) 380-392, met op 392-397 een tot dan toe ongepubliceerde notitie van Fruin uit 1868 over de (on)waarschijnlijkheid van een bestormingsplan]
• Els Kloek, Kenau & Magdalena. Vrouwen in de Tachtigjarige Oorlog(Nijmegen 2014)